F. SCHUBERT - WINTERREISE: HÀNH TRÌNH MÙA ĐÔNG VÀ BẢN THU ÂM BẤT TỬ

Một buổi chiều muộn năm 1827 tại Vienna, Schubert hẹn vài người bạn thân nhất đến căn phòng nhỏ của mình. Nhìn ông lúc đó rất tệ, cơ thể gầy gò, đôi mắt trũng sâu và gương mặt phờ phạc vì bệnh tật. Schubert lặng lẽ ngồi xuống bên cây đàn Piano rồi nói: "Hôm nay tôi sẽ hát cho các bạn nghe một chùm bài hát khiến chính tôi cũng phải kinh sợ."

Ông bắt đầu chơi và hát liên tục 24 bài hát của tổ khúc Winterreise. Khi nốt nhạc cuối cùng của bài Der Leiermann vừa dứt, cả căn phòng chìm vào một sự im lặng đáng sợ. Bạn bè ông ngồi thẫn thờ, không ai nói nổi một lời vì quá sốc. Sự u uất, lạnh lẽo trong từng giai điệu không chỉ là câu chuyện của một kẻ thất tình lang thang trong đêm tuyết lạnh, mà nó giống như một bản phác thảo bằng âm thanh về chính cái chết đang đến rất gần với Schubert. Chỉ một năm sau buổi chiều hôm đó, ông qua đời ở tuổi 31.

Nếu bạn từng nghĩ nhạc Cổ điển chỉ toàn là những giai điệu đài các, sang trọng dành cho các khán phòng lộng lẫy, thì Winterreise sẽ làm bạn thay đổi hẳn suy nghĩ. Tác phẩm giản dị, trần trụi và chạm thẳng vào những góc tối cô đơn nhất trong tâm hồn con người. 

Ngay từ cái tên của tác phẩm Winterreise cũng là một chi tiết rất đáng suy ngẫm.

Trước nay ở Việt Nam, nhiều người vẫn quen gọi đây là tổ khúc "Con đường mùa đông". Nhưng nếu xét về mặt ngữ nghĩa từ tiếng Đức, Reise thực chất là chuyến đi, cuộc du hành, còn Winter là mùa đông. Nếu dịch cứng ngắc là "Chuyến du hành mùa đông" hay "Chuyến du lịch mùa đông" thì nghe lại vui vẻ quá, hoàn toàn lệch tông với không khí u uất của câu chuyện. Còn nếu dịch là "Con đường" tuy nghe rất thơ và hợp với ngữ cảnh chàng trai thất tình lê bước qua từng lối nhỏ, nhưng nó lại vô tình làm mất đi cái tính từ "dịch chuyển" là yếu tố cốt lõi trong nguyên tác.

Nhìn ra thế giới, các ngôn ngữ khác cũng phải loay hoay tìm từ để diễn tả trọn vẹn chữ Reise này. Người Anh chọn từ Winter Journey chứ không dùng Trip hay Travel, vì Journey là một hành trình dài, gian khổ và đầy biến động nội tâm. Người Pháp gọi là Voyage d'hiver, còn trong tiếng Trung, họ dùng từ Đông chi lữ (冬之旅) – chữ "Lữ" trong lữ khách, gợi ngay đến thân phận cô độc của kẻ lang bạt.

Có lẽ vì vậy, dịch là "Hành trình mùa đông" mới là cách gọi thỏa đáng nhất. Nó vừa giữ được tinh thần dịch chuyển của từ Reise trong tiếng Đức, vừa lột tả được bản chất của 24 bài hát, đó không chỉ là quãng đường địa lý chàng trai bước đi trên tuyết, mà là một hành trình tâm lý ê chề, đi từ nỗi đau thất tình cho đến sự buông bỏ hoàn toàn trước cái chết.

Nội dung của chùm 24 bài hát này rất rõ ràng, đó là câu chuyện về một chàng trai trẻ bị thất tình, thu dọn hành lý bước ra khỏi nhà người yêu trong một đêm đông giá lạnh, rồi cứ thế đi lang thang trong vô định.

Toàn bộ tác phẩm là chuỗi 24 lát cắt cảm xúc của gã thất tình & lang mạn và cô độc đó. Ở những bài đầu như Gute Nacht hay Die Wetterfahne, người nghe thấy rõ sự cay đắng, tự trọng và chút giận dỗi khi anh để lại lời chúc ngủ ngon trên cánh cổng nhà người yêu rồi bước đi trong đêm đông đầy tuyết. Càng đi xa, tâm trí anh càng rối bời. Có lúc anh ngẩn ngơ đứng trước cây tuyết tùng (Der Lindenbaum) nhớ lại những ngày tháng êm đềm cũ, có lúc lại mơ thấy hoa nở mùa xuân (Frühlingstraum) để rồi tỉnh dậy đối diện với thực tại băng giá.

Đến giai đoạn cuối, sự đau đớn trở thành kiệt sức và điên dại. Anh nhìn thấy tấm biển chỉ đường (Der Wegweiser) dẫn đến nơi không ai trở về, ghé qua một nghĩa trang (Das Wirtshaus) nhưng ngay cả những ngôi mộ cũng từ chối cho anh chỗ nghỉ. Tác phẩm khép lại bằng bài hát số 24, Der Leiermann (Người quay đàn quay tay). Giữa cánh đồng tuyết trắng xóa, gã lãng tử gặp một ông lão ăn xin chân đất, đứng quay chiếc đàn cũ kỹ mà chẳng ai ngó ngàng. Anh quyết định đi theo ông. Đó không phải là một cái kết có hậu, mà là sự buông bỏ hoàn toàn, một sự đồng điệu cay đắng giữa 2 con người bị thế giới bỏ rơi.

Để cảm nhận trọn vẹn chùm 24 bài hát này, bản thu âm của giọng Baritone của Nghệ sỹ Dietrich Fischer Dieskau và Nghệ sĩ Piano Gerald Moore vẫn luôn là lựa chọn chuẩn mực nhất.

Ở Fischer Dieskau, cái hay nhất không nằm ở kỹ thuật khoe giọng, mà ở cách ông nhả chữ tiếng Đức. Giọng hát của ông không bị gồng hay mang tính diễn kịch kiểu Opera, mà rất tự nhiên, như thể ông đang ngồi ngay bên cạnh và kể lại câu chuyện của chính mình. Ông biết lúc nào cần thì thầm như tiếng thở dài, lúc nào cần gằn giọng ở những đoạn uất hận. Từng từ, từng phụ âm được ông phát âm rõ ràng, làm cho phần lời thơ của Wilhelm Müller hiện lên vô cùng sống động.

Xem thêm: Tổ khúc "Die schöne Müllerin" dành cho những chàng trai trẻ mới bị người yêu cho đi chỗ khác chơi!  

Trong khi đó, Gerald Moore ở phần đệm Piano lại không đóng vai trò "người đệm". Tiếng đàn của ông chính là khung cảnh thiên nhiên và là nhịp đập tâm trí của nhân vật. Nhờ cách Gerald Moore nhấn nhá ngón đàn, người nghe có thể cảm nhận được nhịp chân bước nặng trĩu trên tuyết ở bài đầu tiên, tiếng gió rít qua kẽ lá, hay tiếng đòn quay kêu ken kẹt vô hồn của ông lão ăn xin ở bài cuối cùng. Gerald Moore và Fischer-Dieskau lắng nghe nhau từng nhịp thở, co giãn nhịp điệu cực kỳ ăn ý, tạo nên một không gian âm nhạc vừa tĩnh lặng vừa ám ảnh.

Nghe Winterreise qua bản thu của 2 nghệ sĩ này không đòi hỏi bạn phải có kiến thức âm nhạc thâm sâu. Bạn chỉ cần chọn một không gian thật yên tĩnh, bật nhạc lên và để âm thanh dẫn dắt qua 24 chặng đường nội tâm. Ở đó, bạn sẽ thấy nỗi đau, khi được diễn tả một cách chân thành nhất, lại có thể mang đến một sự xoa dịu kỳ lạ. 

Sưu tầm CD Album của Gerald Moore và Fischer-Dieskau với Album do hãng Deutsche Grammophon là bản thu hay nhất! Mời các bạn nghe tạm 1 bản trên Youtube!

Theo Vinhstudio.